Farkında Bir Hayat İçin “Şimdi ve Burada Olmak”

Uyanık kaldığımız süre boyunca yaşadığımız anın yüzde ellisinde ya geçmişte yaşıyoruz ya geleceği kurguluyoruz ya kendimizi eleştirip yargılıyoruz ya başkalarını suçluyoruz ya da kendimizi diğerleriyle kıyaslıyoruz. Zihnimiz sürekli meşgul, zihnimizde hiç bitmeyen bir akış var. Gün içerisinde düşüncelerimiz ve duygu durumlarımızla ilgili pek çok şey olmakta. Sabah kalktığımız andan itibaren sürekli bir seçim yapmamız ve karar vermemiz gerekiyor. Kıyafet seçimi, kahvaltı seçimi, gidilecek olan yol güzergahının seçimi ve bu liste böyle uzayıp gidiyor. Bu kadar seçim yapmak beynin kapasitesinin çok üzerinde. Dolayısıyla beyin bu kadar seçeneği bilinçli bir şekilde gözden geçirip en doğru kararı vermek yerine otomatik pilota bağlıyor. Otomatik pilot bunların hangisi şimdiye, hangisi geleceğe, hangisi geçmişe ait diye ayırt etmeksizin zihin doluluğuyla hareket etmenizi neden oluyor.

Aslında hepimiz otopilotta yaşamı deneyimliyoruz, hatta uzman olduğumuz bir alan diyebiliriz. Farkında olmadan gerçekleştirdiğimiz her tepki, yaptığımız her şey, her davranış otopilotu yansıtıyor. Bu da hayatın içinde ama deneyimi fark etmeden yaşamaya ve anda olamamaya neden oluyor.

Geçmişin peşinden gitme
Kendini gelecekte kaybetme
Geçmiş artık yok.
Gelecek henüz gelmedi…
Yaşama olduğu gibi derinlemesine bak
Tam burada ve şimdi.
Özgürlük ve istikrar içinde,
Yaşar uygulamacı.
Bugün gayretli olmalıyız,
Yarında kadar beklemek çok geç olur.
Ölüm ansızın gelir.
Onunla nasıl pazarlık edebiliriz ki?
Bilge, bilen kişiyi çağırır.
O ki, farkındalık içinde yaşamayı;
Gece ve gündüz
“Yalnız yaşamanın daha iyi yolunu bilendir”.

(Thich Nhat Hanh-Yaşam Şimdiki Andadır kitabından)

Otomatik Pilot / Otopilot Nedir?

“Otopilot” kavramı yapılan şeyle değil, deneyim ile ilgili. Farkında olmadan, hissetmeden, duyumsamadan, algılamadan, mindful yani bilinçli farkında olmadan edinilen yaşam deneyimi otopilot anlamına geliyor. Gözlerinizin, kulaklarınızın, ellerinizin bir tülle kapalı olduğunu düşleyin. Bu öyle bir tül ki bakıyorsunuz ama göremiyorsunuz, sis gibi… Dokunuyor ama hissetmiyorsunuz. Kulaklarınız duyuyor ama seslere odaklanamıyorsunuz. Zihnimizdeki hiç bitmeyen bu akış yediğimiz yemeğin tadnı farkında olmamızı engelliyor. Dolayısıyla kendimizle, yaşadığımız çevre ve ilişkide olduğumuz kişilerle temas kurmamızı engelliyor. Otomatik pilottan çıkıp, dikkatimizi dışarıya çevirdiğimizde ise “bedenimde ne oluyor, dışarıda ne oluyor” gibi otomatik pilottaki anların farkında olmamızı -gazı ve freni kendimizin ayarlamasını- sağlıyor. Otopilottan çıkmak demek, yaşamınızı değiştirmek demek değil, yaşamı deneyimlemek demektir. Mindfulness (bilinçli farkındalık) ne demek işte burada önem kazanıyor.

Farkındalıkla yaşamak; her anı, her hissi, her tepkiyi, deneyimi dikkatle deneyimlemektir. Bu deneyimin mutluluk getireceği garanti edilmez. Yaşamınızda acı, korku, hoşunuza gitmeyen bir his olabilir. Örneğin, bacağınız ağrırken yürüyüş esnasında bedeninizi farkına varmak, ağrıyı hissetmek size iyi hissettirmeyebilir. Bilinçli farkındalık, ağrıyı da olduğu gibi kabullenmeyi içerir. Onunla savaşmadan, yargılamadan, onu kabul ederek ve bu deneyimin size daha önce tatmadığınız bir his getirdiğini bilerek dikkatinizi yönlendirmenizi söyler.

Otopilottan Çıkmak Mümkün mü?

Elbette mümkün, mindfulness ile kendinize otopilottan çıkmayı öğretebilirsiniz. Otopilotu fark etmek günlük yaşantımızda önemli olduğu kadar iş yaşamında da önemli bir durumdur. Çünkü iş hayatında mutluluk, başarı, terfi, kazanç gibi tatmin edici duygu ve durumları yaşamakla beraber başarısızlık, tükenmişlik, yorgunluk, motivasyonsuzluk, stres gibi bizi aşağıya çeken duygu ve durumlarla da karşılaşırız. Bilimsel olarak yapılan çalışmalar mindfulness’in dikkat ve farkındalığı arttırdığını, stres ve tükenmişliği ise azalttığını göstermektedir.

Şu sorulara nasıl cevap veriyorsunuz? :

İş yerinizde saatler geçirdiğiniz halde gün sonunda hiçbir şey yapmadığınızı mı görüyorsunuz?
İş dışı başka şeylerle mi uğraşıyorsunuz? (oyun oynamak, sosyal medyada takılmak, alışveriş vb. sitelerde dolaşmak)
Fiziki olarak iş yerinizde ama zihnen başka yerde mi olduğunuzu fark ediyorsunuz?
Zihnin gün içinde sürekli geçmiş ve gelecekteki olay, durum, kişileri mi gidiyor?
Performans ve motivasyonunu düşük mü buluyorsun?
İşlerin yükü yorgun, stresli ve tükenmiş mi hissettiriyor?

Bu gibi durumlara cevabınız evet ise;

İş yerinde farkındalığınızı artıracak bazı uygular ile işe olan dikkatinizi artırabilir, stresiniz azalmasına ve performansınızın yükselmesini sağlayabilirsiniz:

Uyandığınız zaman, daha yataktan çıkmadan önce, dikkatinizi nefesinize yönlendirin. Meraklı ve nazik bir tavırla beş nefes alış verişi izleyin. Diş fırçalama, duş alma, saç tarama gibi günlük aktivitelerinize farkındalık getirin.
Sabah iş yerine yürürken, odağınız başka bir şeyde olmasın, ayaklarınızın yerle temasına dikkat edin. Yürürken, yüzünüzde, kollarınızda ve bacaklarınızda rüzgârı hissedin. Zihninizin düşüncelerle (işte yapacaklarınız, gün içerisindeki sorumluluklara giderse) uçuştuğunu fark ettiğinizde, yürüme anını kendinize ayırdığınız bir an olduğunu hatırlayıp, dikkatinizi bedensel hislerinize ve şimdiki ana geri getirin.
Kendi aracınla işe gidiyorsan, arabana bindiğinde bedenini kontrol et. Belki ellerin, boynun direksiyonu tutarken gerildi. Bunu fark ettiğinde bedeni yumuşat ve birkaç nefes alarak rahatlamana izin ver.
Müzik dinlemek de sizi bulunduğunuz yerden uzaklaştırıp, geçmiş ve gelecek hakkında düşünmenize neden olabilir. Çalan müziği kapatmak, uçuşan zihnini şu ana getirmene yardımcı olur.
Arabanızı her zaman aynı yere park etmeyin. Farklı yerlere park etmek, otomatik pilot halinden çıkmanızı sağlar.
İş yerinizde kullandığınız molalarda internet, telefon gibi aktivitelerle geçirmek yerine kısa bir yürüyüş yapabilir, bir yerde oturup gerçekten dinlenmeyi tercih edebilirsin.
Yemek molanızda yemeğinizi masanızda yememeye, iş ortamından uzaklaşmaya çalışın. Yemeğinizi yerken mindful şekilde yemeye çalışın. Besinin içindeki güneş ışığını, yağmuru, toprağı, çiftçiyi ve onu sizin önünüze kadar getiren süreçleri düşünün. Yemeğinizi bilinçli bir şekilde görün, koklayın, tadını alın, çiğneyin ve yutun.
İş arkadaşlarınızla yaptığınız sohbetlerde dinleme ve konuşmanıza farkındalık getirin. Karşınızdaki kişiyle anlaşma veya anlaşmama eğiliminde olmadan, duyduklarınızın hoşunuza gidip gitmediğini düşünmeden veya kendi söyleyeceklerinizi planlamadan dinleyebiliyor musunuz? Zihninizin ve bedeninizin nasıl hissettiğini fark edebiliyor musunuz?
İşlerinizi yaparken örneğin e-mail yazdıktan sonra göndermeden önce kontrol edin. İçeriğini, yazdıklarınızı tekrar okuyun. Farkında olarak gönderin.
Gün içerisinde yapacaklarınızın listesini çıkarmak da adım adım ve farkında olarak işlerinizi tamamlamanızı sağlayacaktır.
Evinize dönüş yolunda artık işle ilgili düşünceleri iş yerinde bırakın ve ev/diğer işlerinize odaklanın.
Evinize giderken yine mindful şekilde yürüyün, aracınızı kullanın, evinize farklı bir yoldan veya toplu taşıma aracınla gitmeyi deneyin.
Uyumadan önce dikkatinizi nefesinize yönlendirin ve beş nefes alış verişi dikkatle izleyin.

Beş Kısa Bölümde Otobiyografi

I. Bölüm
Bir sokakta yürüyorum. Kaldırımda derin bir çukur var. İçine düşüyorum.
Kayboldum… Çaresizim; Bu benim hatam değil. Buradan çıkış yolu bulmak asırlarımı alıyor.

II. Bölüm
Aynı sokakta yürüyorum. Kaldırımda derin bir çukur var. Görmemiş gibi yapıyorum. Tekrar içine düşüyorum. Yine aynı yerde olduğuma inanamıyorum; Fakat bu benim hatam değil. Buradan kurtulmak hala çok zaman alıyor.

III. Bölüm
Aynı sokakta yürüyorum. Kaldırımda derin bir çukur var. Onun orada olduğunu görüyorum. Tekrar içine düşüyorum… Bu bir alışkanlık. Gözlerim açık Nerede olduğumu biliyorum, bu benim hatam. Derhal oradan çıkıyorum.

IV. Bölüm
Aynı sokakta yürüyorum. Kaldırımda derin bir çukur var. Kenarından geçiyorum.

V. Bölüm
Başka bir sokakta yürüyorum…..
PORTIA NELSON (1994)